مەترسیەکانی خەتەنەکردنی کچان

خه‌ته‌نه‌ کردنی کچان (FGM واته‌ Female Genital Mutilation):
خه‌ڵکی له ‌ڕیگه‌ی ڕاگه‌یاندن و کۆڕ و کۆبوونه‌وه‌ هۆشیاربکرێنه‌وه‌ و ڕوونکردنه‌ ‌ له‌و باره‌یه‌وه‌ بکرێ له‌ سه‌ر ناته‌ندروستی به‌ده‌نیی و ڕووحی خه‌ته‌نه‌کردنی مێینه‌، که‌ ئاسه‌واری داهاتووی وه‌ک به‌شێک له‌ شێواندنی له‌زه‌تی ئه‌م ژیانه‌ی که‌ سروشت یان خودا داوێتی به‌ که‌س و کاره‌ مێینه‌کانمان.
سه‌ره‌تای خه‌ته‌نه‌کردن که‌س نازانێ له‌ که‌یه‌وه‌ ده‌ستی پێکردووه‌، ئه‌وه‌نده‌ی ئاشکرایه‌ و زانراوه‌ میسرییه‌کان 500 ساڵ پێش زایینی مێینه‌یان خه‌ته‌نه‌ کردووه‌. به‌ تێپه‌ڕبوونی مێژوو به‌ سه‌ر ڕۆم و عه‌ره‌به‌کاندا خه‌ته‌نه‌کردن هه‌ر هه‌بووه‌، ئێستاش له‌ جیهانی ئیسلامی، عه‌ره‌بی ، ئه‌فریقی و هه‌ندێ گه‌لانی ترباوه،‌ که‌ دواتر به ‌زۆر کراون به‌ موسلمان.
به‌ فکری ئه‌مانه‌ خه‌ته‌نه‌کردن ڕێزلێنانێکه‌ بۆ پاکی کچێنی و قه‌بووڵ کردنیان له‌ ناو کۆمه‌ڵگا.
خه‌ته‌نه‌کردنی مێینه‌ له‌ سه‌ده‌ی 19 له‌ ووڵاتانی ئینگلیززمانیشدا هه‌بووه‌، چونکه‌ وایان ده‌زانی که‌ Masturbationبه‌ ده‌ست خۆ تەواوکردن هۆکاری سه‌ره‌کی زورێک له‌ نه‌خۆشی ده‌روونی ئافرەتانه‌. بۆیه‌ ده‌یانه‌ویست له‌ ڕێگه‌ی خه‌ته‌نه‌کردنه‌وه‌ چاره‌سه‌ر و به‌ر له‌و نه‌خۆشییه‌ ڕه‌وانیانه‌ بگرن. هه‌روه‌ها به‌ گشتی ده‌یانه‌ویست ڕێگه‌ له‌ سێکسی هاوڕەگەز لە نێوان ئافرەتان و چالاکی سێکسی و هه‌ڵچونیان بگرن له‌ ڕیگه‌ی بڕینی میتکه‌یانه‌وه‌(Klitoris)..
ئه‌گه‌رچی ئێمه‌ له‌ سه‌ده‌ی 21 م دا ده‌ژین و دنیای زانست و ته‌کنۆلۆژیا به‌ باشی چۆته‌ پێشه‌وه‌، به‌ڵام هێشتا خه‌ته‌نه‌کرنی مێینه‌(FMG) هه‌ر باوه‌ به‌ ناوی (Tradition) واته‌ داب و نه‌رێت چه‌ند هۆکارێکی تری وه‌ک:
1. هۆکاری ده‌روونی سێکسی ‌ Psychosexuelle واته‌ له‌ ڕێگه‌ی بڕینی میتکه وه‌‌(Klitoris) چالاکی سێکسی ژنان که‌م ده‌که‌نه‌وه‌ و ژنان به‌ سه‌ربه‌رزیی و کچێنی خۆیانه‌وه‌ ده‌مێننه‌وه‌. ئه‌مه‌ش زیاتر له‌و کۆمه‌ڵگایانه‌ باوه‌، که‌ مانه‌وه‌یان بوونی په‌رده‌ی کچێنی ژنان مه‌رجه‌ بۆ هاوسه‌رگیریی.
2. هۆکاری کۆمه‌ڵایه‌تی (Social) زۆرجار وه‌ک Initiationritus بۆ کچانی گه‌نج گوایه‌‌ ئیتر گه‌وره‌بووه‌ و منداڵ نییه‌.
3. پاک و جوانکاریAesthetik له‌ هه‌ندێ کۆمه‌ڵگا میتکه‌ی کچان به‌ ناشیرن و قیزه‌ون دێته‌ به‌رچاو بۆیه‌ ده‌یبڕن. له‌ هه‌ندێ کۆمه‌ڵگای تر بۆیه‌ ده‌یبڕن، که‌ گوایه‌ بۆ ته‌ندروستی به‌ده‌نی وده‌روونی باش نییه‌، یان بۆ ئه‌وه‌ی زوو شوویه‌ک بۆ خۆیان بدۆزنه‌وه‌ ئه‌گه‌رنا ناخوازرێن و شانسی شووکردنیان که‌م ده‌بێته‌وه‌

سێ جۆری سه‌ره‌کی خه‌ته‌نه‌کردنی مێینه‌ باوه‌ له‌ ئه‌فریقا و جیهانی ئیسلامیی:
1. جۆریی سوونه‌ واته‌ ئه‌و بەشه‌ پێسته‌ زیاده‌ی ، که‌ میتکه‌ داده‌پۆشی له‌ گه‌ڵ میتکه‌ ده‌یبڕن. ئه‌م جۆره‌یان زیاتر له‌ جیهانی ئیسلامی و کوردستان باوه‌ به‌تایبه‌ت له‌ ناو سۆرانی زمانه‌کان. خه‌ته‌نکردنی کچان له‌ ناو کوردانی کرمانجی زمانی باکوور باو نییه‌، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی من بزانم له‌ ناوچه‌ی بادینان و کوردستانی باکوور کچان خه‌ته‌نه‌ ناکرێت. ئه‌مه‌ش جێگه‌ی خۆشحاڵی و ده‌ستخۆشییه‌.
2. جۆری لێکردنه‌وه‌ Excision واته‌ فۆرمی یه‌که‌م له‌ گه‌ڵ بڕینی لێوه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م لاو لای.
3. جۆری فیرعه‌ونی Infibulation زیاتر له‌ فۆرمی دووه‌می لێ ده‌بڕن یانی میتکه‌ به‌ته‌وای ناهێڵن ولێوه‌کانی ئه‌ملاو ئه‌ولای ده‌ره‌وه ‌و ناوه‌وه‌ی که‌ ده‌بینرێ. ئه‌م جوره‌یان ته‌نها له‌ ئه‌فریقا به‌ربڵاوه‌.
کۆکردنه‌وی زانیاری ته‌واو له‌ سه‌ر خه‌ته‌نه‌کردنی مێینه‌ زۆر زه‌حمه‌ته‌ له‌و کۆمه‌ڵگایانه‌ی که‌ کردنی سێکس و باس کردنی زۆر عه‌یبه‌.

زیانه‌کان و ئاسه‌واره‌کانی خه‌ته‌نه‌کردنی مێینه‌:
1. زیانه‌ به‌ده‌نییه‌کان: کۆئه‌ندامی مێینه‌ به‌تایبه‌ت میتکه‌( Klitoris ) زۆر هه‌ستیاره‌، چونکه‌ به‌ ده‌مار و خوێنبه‌ر و خوێنهێنه‌رێکی زۆر ته‌نراوه‌، بۆیه‌ به‌ بڕینی ئازارێکی یه‌کجار زۆرو خوێن به‌ربوونێکی زۆری به‌دواوه‌یه‌. به‌مه‌ش ئه‌و کچه‌ توشی که‌مبوونه‌وه‌ی خوێن له ‌سوڕی خوێنداو کرژبوون ده‌بیت، بگره‌ تا حاڵه‌تی مردنیش. هه‌ندێ جار زیاد له‌وه‌ش ده‌بڕن، که‌ وه‌ک باوه‌، چونکه‌ زووربه‌ی خه‌ته‌نه‌چییه‌کان ژنانی پیرن، که‌ چاویان باش نابینێ. زووربه‌ی کچه‌کان تووشی ئاوسانی فایرۆسی و شه‌له‌لی منداڵان ونه‌خۆشی کرژبوونی برین ده‌بن. ماوه‌یه‌کی زۆریش دوای خه‌ته‌نه‌که‌ ئازاریان زۆره‌ و له‌کاتی میزکردن هه‌ر ‌بۆیه‌ش له‌به‌ر ئازاری زۆر میزکه‌مده‌که‌ن و ئاوکه‌م ده‌خۆنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی میز زۆر نه‌که‌ن، ئه‌مه‌ش خۆی له‌ خوێدا نه‌خوشی تری به‌ده‌نی به‌دواوه‌دا دێنێت. ئه‌گه‌ری ئیلتهابی به‌رده‌وامیش هه‌یه‌ و کۆئه‌ندامی مێینه‌ به‌هۆی برینه‌که‌وه‌ ته‌سک ده‌بێته‌وه ‌و به‌دوایدا هه‌م میزکردن زه‌حمه‌ت ده‌بێت هه‌م ئه‌گه‌ر شوی کردو و دوگیان‌ بوو منداڵه‌که‌ به‌زه‌حمه‌ت له‌ دایک ده‌بێت و دووباره‌ ئاسه‌واری خراپی بۆ ژن و منداڵه‌که‌ ده‌بێت.
2. زیانی ‌ده‌روونی وکۆمه‌ڵایه‌تی و ڕه‌وانی سێکسی (Psychosexuelle  ): له ‌ته‌ک ئه‌و زیانه‌ جەستەییانه‌ که ‌له‌ سه‌ره‌وه‌ باسم کردن، تووشی به‌سه‌رهاتی نه‌فسی واته‌ ده‌روونیش ده‌بن، بگره‌ به‌درێژایی ته‌مه‌نییان. به‌سه‌رهاتی کوتوپڕیی، وه‌ک سه‌ددمه‌ وواقوڕمان، که‌ شتێک ده‌بینن، که‌ کاتی بڕینه‌که‌ بینیویانه‌ و به‌ بیریان دێته‌وه‌. زۆرجار خه‌ته‌نه‌چییه‌کان خزمێتی وه‌ک پوور یان نه‌نک و که‌سێکی تری نزیکیان، ئیدی ئه‌م كچه‌ ته‌واویی ژیانی ڕقی له‌و خزمه‌ی ده‌بێته‌وه‌ و هیچ باوه‌ڕی پێیان نامێنی و خزمایه‌تی له‌ گه‌ڵیاندا سارد ده‌بێته‌وه‌ .
3. زیان و ئاسه‌واره‌کانی سێکس کردن و دوگیان‌ بوون ومنداڵ بوون: به‌هۆی ئازاری زۆر له‌ کاتی میزکردن و سوڕی مانگانه‌ به‌هۆی خه‌ته‌نه‌وه‌، وا ده‌زانن له‌ کاتی سێکسکردنیش هه‌ر ئازاریان ده‌بێت.یا لە کاتی سێکسکردندا خەتەنە‌کردنه‌که‌یان به ‌بیر دێته‌وه ‌و ئاره‌زوو و حه‌زیان که‌م ده‌بێت، ‌تەواو بوونیان ( ئۆرگازمیان ) که‌م ده‌بێت و لێی دوور ده‌که‌ونه‌وه،‌ یان تەواو نابن، ئه‌مه‌ش خۆی له‌ خۆیدا، کێشه‌ی نێوان ژن و پیاو زیاد ده‌کات، چونکه‌ هه‌روه‌ک باسم کرد له‌ میتکه‌ ( قیتکه‌) ی کچاندا کۆتایی ده‌مارێکی( Nerv-end ) زۆر چڕبۆته‌وه‌، به‌ خه‌ته‌نه‌کردنه‌که‌، نزیکه‌ی ‌ 8000 هه‌زار ده‌مار له‌ناو ده‌چێت، هه‌ربۆیه‌ش زۆر هه‌ستیاره‌ (Hypersensibl) و پێویسته‌ و ڕۆڵێکی سه‌ره‌کی ده‌بینن له‌ کردەی سێکسی و تەواوبونی ئافرەتان و کۆتایی هێنان به‌حه‌زه‌که‌ی له‌و ڕۆژه‌دا یان له‌و هه‌فته‌یه‌دا. جگه‌ له‌مه‌ش به‌هۆی برینی خه‌ته‌نه‌که‌وه‌، که‌ له‌ کاتی منداڵبووندا کشان و فراوان بوون که‌م ده‌بێته‌وه‌ و له‌ دایک بوونی منداڵه‌که‌ دواده‌که‌وێت و ده‌بیته‌ هۆی که‌م بوونه‌وی ئۆکسجین له‌ گیانی منداڵه‌که‌دا، ئینجاش نه‌خۆشی کاره‌ساتی تری به‌دوایه‌ له‌ هه‌ندێ حاڵه‌تدا.

داوا له‌ هه‌موو دایک و باوکی خه‌ڵکی تێگه‌یشتووی کو‌ردستان ده‌که‌م، که‌ به‌ به‌رپرسیارێتیه‌وه‌، پێشتر له‌ ناو ماڵه‌که‌ی خۆیه‌وه‌ ده‌ست پێ بکات و ڕێگه‌ له‌ خه‌ته‌نه‌کردنی کچ و خوشکه‌ خوشه‌ویسته‌ هاوخوێن و نزیکه‌کا‌نیان بگرن که‌ به‌ناوی سونه‌ت و ئیسلامه‌وه‌ پیاده ‌ده‌کرێ، چونکه‌ به‌ڕاستی هیچ دیانه‌تێکی ئاسمانی به‌ ئیسلامیشه‌وه‌ داوای ئه‌مه‌ ناکه‌ن. هه‌روه‌ک له‌ سه‌ره‌وه‌ ڕوونم کرده‌وه‌ که ‌ 500 ساڵ پێش هاتنی مه‌سیحیش له‌ ناو فیرعه‌ونه‌ میسریەکاندا خه‌ته‌نه‌کردن هه بووه‌ که‌واته‌ زۆر پێش هاتنی ئسلام. ڕێکخراوه‌ مه‌ده‌نی وکۆمه‌ڵایه‌تی وته‌ندروستیەکان هه‌روه‌ها ده‌زگاکانی ڕاگه‌یاندن ده‌بێ خه‌ڵکی هۆشیار بکه‌نه‌وه‌و ڕوونکردنه‌وه‌ بده‌ن له‌ باره‌ی نا ته‌ندروستی و قێزه‌ونی خه‌ته‌نه‌کردنی مێیه‌نه‌ و ئاسه‌واره‌ خراپه‌کانی هه‌روه‌ک له‌ سه‌ره‌ به‌کورتی باسم کردوون.

من لێره‌وه‌ به ‌هه‌موو ئه‌و مه‌لا و پیاوه‌ و ئاینی و که‌سانه‌ی که‌ بڕوایان به‌ خه‌ته‌نکردنی کچان هه‌یه‌، ده‌ڵێم:
 باشه‌ ئه‌گه‌ر بڕینی چوکی کۆئه‌ندامی نێرینه‌ی ئێوه‌ سوونه‌ت بوایه‌ ، ئاماده‌بوون  بیبڕن؟ میتکه‌ی کچان وه‌ک چوکی کۆئه‌ندامی نێرینه‌یه‌ و هه‌مان کار و ده‌وری هه‌یه‌. ته‌نها که‌ ئه‌گه‌ر مندالەکه‌ کچ بوو ئه‌وا به‌کاریگه‌ری هۆرمۆنی و جیناتیکی ده‌پووکیته‌وه‌ و بچووک ده‌بێته‌وه‌ و دەبێت به‌ میتکه‌ی مێینه ‌، خۆ ئه‌گه‌ر کوڕیش بوو به‌ هه‌مان کاریگه‌ری ده‌بێته‌سەری چوکی کۆئه‌ندامی نێرینه‌

وه‌رگێڕ:sarchawe

   jivara@jivarakamal.com

This entry was posted in راپۆرت. Bookmark the permalink.

وەڵامێک بنووسە

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>